Νερόμυλος

Ο νερόμυλος βρίσκεται στην περιοχή Αγρίδι, στο δρόμο προς Ποταμιά, απέναντι από το βυζαντινό εκκλησάκι του Αγίου Δημητριανού.

Ανήκε στον πλούσιο γαιοκτήμονα Τζιαμάλ Μπέη, ήταν ο μεγαλύτερος της περιοχής και σ’ αυτόν άλεθαν διάφορα σιτηρά.  Ο μύλος λειτουργούσε μέχρι τις αρχές του 1950, όμως εγκαταλείφθηκε και σιγά σιγά ερειπώθηκε. 

Το 2002 κηρύχθηκε σε Αρχαίο Μνημείο Β’ Πίνακα και μεταξύ 2007 και 2010 έγινε η συντήρηση και μερική αποκατάσταση του νερόμυλου από το Τμήμα Αρχαιοτήτων.  Το έργο συγχρηματοδοτήθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων και το Δήμο Ιδαλίου.  Η αρχιτεκτονική μελέτη εκπονήθηκε από ομάδα ιδιωτών αρχιτεκτόνων τους οποίους εργοδότησε ο Δήμος Ιδαλίου.

Στις αίθουσες που έχουν αναπαλαιωθεί φιλοξενείται έκθεση φωτογραφίας και πληροφοριακό υλικό με τίτλο «Η διαχείριση του νερού δια μέσου των αιώνων στην Κύπρο».

Το σύμπλεγμα του μύλου είναι κτισμένο σε δύο επίπεδα, επί του πρανούς της νότιας όχθης του ποταμού Γιαλιά.  Αποτελείται από τη δεξαμενή, τον υδατόπυργο, το χώρο της φτερωτής και του αλεστικού μηχανισμού, καθώς και διάφορα βοηθητικά δωμάτια.  Ένα σύστημα κτιστών αυλακιών μετέφερε το νερό προς και από τον μύλο.

Δεξαμενή:

Το νερό, πριν καταλήξει στον μύλο, συγκεντρωνόταν από τις πηγές πρώτα στη μεγάλη δεξαμενή στο πάνω επίπεδο του συμπλέγματος του νερόμυλου, η οποία αρχικά ήταν πλινθόκτιστη. Γύρω στα τέλη του 19ου ή στις αρχές του 20ου αιώνα τα τοιχώματα ενισχύθηκαν με πέτρα και το δάπεδο επιχρίστηκε με υδραυλικό κονίαμα.

Παροχή νερού στο μύλο:

Ένα υδραγωγείο αποτελούμενο από λαγούμια και επιφανειακά αυλάκια έφερνε νερό από τον ποταμό Γιαλιά κατά τους μήνες που υπήρχε νερό, ή από λάκκους νερού, από τη δυτική και ανατολική πλευρά της δεξαμενής και κατέληγε στη δεξαμενή.  Από τη δεξαμενή το νερό διοχετευόταν στον υδατόπυργο και τη φτερωτή.

Σύστημα αρδευτικών αυλακιών:

Μετά την έξοδο του από το χώρο της φτερωτής, το νερό διοχετευόταν σε πέτρινο αυλάκι που ενωνόταν μπροστά από το μύλο στη βόρεια πλευρά με ένα δεύτερο εξωτερικό αυλάκι, το οποίο εκτεινόταν σε μεγάλη έκταση αρδεύοντας καλλιέργειες.

Υδατόπυργος:

Ο υδατόπυργος καταλαμβάνει και τα δύο επίπεδα του συμπλέγματος.  Στο πάνω μέρος του υδατόπυργου το νερό έπεφτε στη χοάνη από τη βορειοδυτική γωνία της δεξαμενής που υπήρχε άνοιγμα, και από εκεί στο σιφούνι για να καταλήξει με πίεση στο χώρο της φτερωτής στο κάτω μέρος και να τη θέσει σε λειτουργία. 

Ο υδατόπυργος είναι ένα ψηλό κτίσμα, ανοιχτό στο πάνω μέρος.  Η θολωτή οροφή έχει καταρρεύσει, σώζονται όμως τα τοιχώματα, το πλακόστρωτο δάπεδο και η βάση της φτερωτής μπροστά από το σιφούνι.  Το κτίσμα αυτό είναι ανοιχτό με τόξο στη βόρεια πλευρά.

Στη βάση του υδατόπυργου υπάρχει επίσης ένας βαθύς νερόλακκος, σήμερα επιχωματωμένος, από τον οποίο αντλούσαν νερό για άρδευση.

Χώρος της φτερωτής:

Στο κάτω μέρος του υδατόπυργου σώζονται τα κατάλοιπα του υπόγειου χώρου στον οποίο βρισκόταν η φτερωτή.  Πρόκειται για ένα πετρόκτιστο στενόμακρο χώρο, ο οποίος εκτεινόταν κάτω από το χώρο του μύλου.  Σήμερα σώζεται και διακρίνεται το πλακόστρωτο δάπεδο και η βάση της φτερωτής, μπροστά από το σιφούνι.

Κτίσματα του μύλου:

Στο κάτω επίπεδο βρέθηκαν κατάλοιπα τοίχων και δαπέδου που σχηματίζουν ένα τεράστιο χώρο.  Πρόκειται για ένα μεγάλο πλακοστρωμένο δωμάτιο στο οποίο βρισκόταν ο αλεστικός μηχανισμός του οποίου σώζονται μόνο τα κατάλοιπα των βάσεων.  Κάτω από το πλακοστρωμένο δάπεδο αποκαλύφθηκαν κατάλοιπα παλαιότερου τοίχου, που αντιστοιχεί σε προγενέστερη φάση του νερόμυλου.  Ο τοίχος αυτός ανήκε σε ένα ορθογώνιο, μικρότερο δωμάτιο, που πιθανόν να χρονολογείται στα τέλη της μεσαιωνικής περιόδου, ενώ τα μεταγενέστερα κτίσματα χρονολογούνται στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα.

Άλλοι βοηθητικοί χώροι:

Στα δυτικά του χώρου της φτερωτής βρέθηκαν κατάλοιπα μικρού τετράγωνου δωματίου, που πιθανόν να χρησίμευε σαν αποθήκη ή σαν κατάλυμα του μυλωνά.

Στα ανατολικά υπήρχαν άλλοι τρεις χώροι, ένας ημι-υπαίθριος ηλιακός και δύο δωμάτια στο ισόγειο (και σύμφωνα με πληροφορίες ηλικιωμένων που γνώριζαν το κτιριακό συγκρότημα, υπήρχαν και ανώγεια δωμάτια).  Τα ίχνη από πετρόκτιστες πάχνες που αποκαλύφθηκαν κατά τις εργασίες στον ισόγειο ημι-υπαίθριο χώρο, αποδεικνύουν ότι εκεί στάθμευαν τα υποζύγια των πελατών του μύλου.  Στα άλλα βοηθητικά δωμάτια θα πρέπει να περίμεναν τη σειρά τους οι πελάτες και τα φορτία με τα γεννήματα.